ارسال رایگان برای سفارش های بالای 22 میلیون تومان
چکیده مقاله
ترموستات خودرو یکی از قطعات مهم سیستم خنک‌کننده موتور است که وظیفه دارد دمای موتور را در محدوده استاندارد نگه دارد. این قطعه معمولاً روی سرسیلندر و در مسیر خروج آب از موتور به سمت شیلنگ رادیاتور قرار می‌گیرد و با باز و بسته شدن خود، میزان گردش آب بین موتور و رادیاتور را کنترل می‌کند. وجود ترموستات باعث می‌شود موتور سریع‌تر به دمای کاری مناسب برسد، مصرف سوخت کاهش پیدا کند، بخاری خودرو عملکرد بهتری داشته باشد و قطعات داخلی موتور کمتر دچار استهلاک شوند.
خرابی ترموستات می‌تواند به دو شکل اصلی خودش را نشان دهد؛ یا در حالت بسته قفل می‌کند و باعث بالا رفتن آمپر و داغ شدن موتور می‌شود، یا در حالت نیمه‌باز یا باز گیر می‌کند و باعث دیر گرم شدن موتور، پایین ماندن آمپر در زمستان و نوسان شدید دمای موتور در مسیرهای سربالایی و سرپایینی می‌شود. تشخیص درست خرابی ترموستات اهمیت زیادی دارد، چون ادامه رانندگی با ترموستات معیوب می‌تواند باعث جوش آوردن موتور، آسیب به واشر سرسیلندر و حتی قفل کردن موتور شود.
مقدمه
سیستم خنک‌کننده موتور خودرو فقط برای جلوگیری از داغ شدن موتور طراحی نشده است؛ بلکه وظیفه مهم‌تری هم دارد و آن، نگه داشتن دمای موتور در یک محدوده استاندارد و مناسب است. یکی از اصلی‌ترین قطعاتی که این وظیفه را انجام می‌دهد، ترموستات خودرو است.
وجود ترموستات در خودرو بسیار مهم است، چون موتور برای اینکه بهترین عملکرد را داشته باشد، باید به دمای کاری مشخصی برسد. اگر ترموستات وجود نداشته باشد یا به درستی کار نکند، موتور ممکن است بیش از حد سرد بماند یا در شرایطی خاص خیلی سریع داغ کند. برای مثال، خودرویی که ترموستات ندارد، ممکن است در مسیرهای سربالایی خیلی زود داغ کند، اما در سرپایینی یا هوای سرد، آمپر آن ناگهان پایین بیاید. این تغییرات شدید دمایی برای موتور اصلاً مناسب نیست.
ترموستات کمک می‌کند موتور بعد از روشن شدن، سریع‌تر گرم شود و به دمای ایده‌آل برسد. این موضوع باعث کاهش مصرف سوخت، بهتر شدن عملکرد بخاری، کاهش استهلاک قطعات داخلی موتور و جلوگیری از آسیب‌هایی مثل سوختن واشر سرسیلندر می‌شود. به همین دلیل، حذف ترموستات یا استفاده از ترموستات نامناسب می‌تواند در بلندمدت آسیب‌های جدی به موتور وارد کند.
در ادامه بررسی می‌کنیم که ترموستات خودرو چیست، کجا قرار دارد، چگونه کار می‌کند، دمای مناسب آن چقدر است و در صورت خرابی یا قفل کردن ترموستات باید چه کاری انجام داد.
ترموستات خودرو چیست؟
ترموستات خودرو یک قطعه مکانیکی و دمایی در سیستم خنک‌کننده موتور است که وظیفه دارد مسیر گردش آب بین موتور و رادیاتور را کنترل کند. این قطعه با توجه به دمای آب موتور باز و بسته می‌شود و اجازه می‌دهد موتور در محدوده دمایی استاندارد کار کند.
ترموستات معمولاً روی سرسیلندر یا در نزدیکی خروجی آب موتور قرار دارد؛ یعنی تقریباً در آخرین نقطه‌ای که آب می‌خواهد از موتور خارج شود و وارد شیلنگ برگشت به سمت رادیاتور شود. دلیل این محل قرارگیری این است که ترموستات بتواند دمای واقعی آب خروجی از موتور را تشخیص دهد و بر اساس آن تصمیم بگیرد که مسیر آب به سمت رادیاتور باز شود یا بسته بماند.
ساختار داخلی ترموستات معمولاً از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
- موم حرارتی
- فنر
- سوپاپ یا دریچه
- لاستیک آب‌بندی
- بدنه فلزی
در بیشتر ترموستات‌ها، ماده مومی داخل قطعه با افزایش دما منبسط می‌شود. این انبساط باعث حرکت سوپاپ و باز شدن مسیر آب به سمت رادیاتور می‌شود. وقتی دما کاهش پیدا کند، موم منقبض می‌شود و فنر دوباره سوپاپ را به حالت بسته برمی‌گرداند.
ترموستات چگونه کار می‌کند؟
عملکرد ترموستات را می‌توان در سه مرحله اصلی توضیح داد:
مرحله اول: زمانی که موتور سرد است
وقتی خودرو تازه روشن شده و موتور سرد است، ترموستات در حالت بسته قرار دارد. در این شرایط، آب موتور اجازه ندارد به سمت رادیاتور برود. این کار باعث می‌شود آب فقط داخل موتور گردش کند و موتور سریع‌تر گرم شود.
اگر در این مرحله ترموستات باز باشد یا اصلاً روی خودرو نصب نشده باشد، آب از همان ابتدا وارد رادیاتور می‌شود و موتور دیرتر به دمای کاری مناسب می‌رسد. این اتفاق به‌خصوص در فصل زمستان کاملاً قابل احساس است؛ چون بخاری دیر گرم می‌شود و آمپر آب خودرو پایین‌تر از حد طبیعی باقی می‌ماند.
مرحله دوم: رسیدن موتور به دمای کاری
وقتی دمای آب موتور به محدوده مشخصی برسد، ترموستات شروع به باز شدن می‌کند. دمای کاری ترموستات بسته به نوع خودرو متفاوت است، اما معمولاً روی بدنه فلزی خود ترموستات نوشته می‌شود؛ مثلاً ۷۶، ۸۲، ۸۵ یا ۸۹ درجه سانتی‌گراد.
البته باید توجه داشت که دمای نوشته‌شده روی ترموستات معمولاً دارای حدود ۲ تا ۳ درجه تلرانس است. یعنی ممکن است ترموستات کمی زودتر یا کمی دیرتر از عدد درج‌شده شروع به باز شدن کند.
با باز شدن ترموستات، آب گرم موتور وارد رادیاتور می‌شود. در رادیاتور، آب توسط جریان هوا و فن خنک می‌شود و دوباره به موتور برمی‌گردد. این چرخه باعث می‌شود دمای موتور کنترل شود و از حد مجاز بالاتر نرود.
مرحله سوم: تنظیم دما بر اساس شرایط کاری موتور
ترموستات فقط یک قطعه باز و بسته‌شونده ساده نیست؛ بلکه با شرایط کاری موتور خودش را وفق می‌دهد. یعنی ممکن است در بعضی شرایط کاملاً باز، در بعضی شرایط نیمه‌باز و در بعضی مواقع تقریباً بسته بماند.
برای مثال، در هوای سرد زمستانی و هنگام حرکت در جاده، جریان هوای زیادی از روی رادیاتور عبور می‌کند. در این شرایط اگر آب موتور مرتب وارد رادیاتور شود، دمای موتور بیش از حد پایین می‌آید. بنابراین ترموستات ممکن است برای حفظ دمای مناسب موتور، مدت بیشتری بسته بماند یا فقط کمی باز شود.
این عملکرد باعث می‌شود موتور در دمای استاندارد کار کند؛ نه بیش از حد گرم شود و نه بیش از حد سرد بماند.
دمای کاری ترموستات باید چقدر باشد؟
دمای کاری ترموستات برای هر خودرو باید متناسب با طراحی موتور و سیستم خنک‌کننده همان خودرو انتخاب شود. عدد دمایی ترموستات معمولاً روی بدنه فلزی آن حک شده است و نشان می‌دهد ترموستات از چه دمایی شروع به باز شدن می‌کند.
یک نکته فنی مهم این است که دمای باز شدن ترموستات نباید از دمای شروع به کار فن دور کند بالاتر باشد. برای مثال، اگر ترموستات خودرو در دمای ۸۵ درجه باز شود اما فن دور کند در دمای ۸۰ درجه روشن شود، فن ممکن است دائماً روشن بماند و هیچ‌وقت قطع نکند؛ چون سیستم خنک‌کننده و ترموستات با هم هماهنگ نیستند.
به طور معمول، دمای کاری ترموستات باید حدود ۵ تا ۷ درجه کمتر از دمای روشن شدن فن باشد. این هماهنگی باعث می‌شود اول ترموستات مسیر آب به رادیاتور را باز کند و بعد در صورت نیاز، فن وارد مدار شود.
چرا دمای ایده‌آل موتور اهمیت دارد؟
موتور خودرو برای اینکه بهترین عملکرد را داشته باشد، باید در یک محدوده دمایی مشخص کار کند. هم دمای بیش از حد بالا و هم دمای بیش از حد پایین می‌تواند برای موتور مضر باشد.
اگر دمای موتور بیش از حد بالا باشد
بالا رفتن بیش از حد دمای موتور می‌تواند آسیب‌های جدی ایجاد کند، از جمله:
- سوختن واشر سرسیلندر
- تاب برداشتن سرسیلندر
- کاهش کیفیت روغن موتور
- آسیب به پیستون، رینگ و یاتاقان‌ها
- جوش آوردن خودرو
- قفل کردن موتور در شرایط شدید
وقتی موتور خیلی داغ می‌شود، فاصله‌های استاندارد بین قطعات فلزی تغییر می‌کند و روغن هم توان روانکاری مناسب خود را از دست می‌دهد. در نتیجه اصطکاک بالا می‌رود و احتمال آسیب جدی افزایش پیدا می‌کند.
اگر دمای موتور بیش از حد پایین باشد
پایین بودن دمای موتور هم به اندازه داغ شدن بیش از حد، مشکل‌ساز است. اگر موتور همیشه سرد کار کند:
- مصرف سوخت افزایش پیدا می‌کند
- بخاری خودرو عملکرد ضعیفی دارد
- احتراق کامل انجام نمی‌شود
- روغن موتور دیرتر به دمای مناسب می‌رسد
- استهلاک قطعات داخلی موتور بیشتر می‌شود
- ECU ممکن است مخلوط سوخت را غنی‌تر کند
بنابراین وظیفه ترموستات این نیست که فقط از داغ شدن موتور جلوگیری کند؛ بلکه باید موتور را در دمای مناسب نگه دارد.
علائم خرابی ترموستات خودرو
خرابی ترموستات معمولاً به دو شکل اتفاق می‌افتد:
یا ترموستات در حالت بسته قفل می‌کند، یا در حالت باز یا نیمه‌باز گیر می‌کند. هرکدام از این حالت‌ها علائم خاص خود را دارند.
۱. بالا رفتن آمپر آب خودرو
یکی از مهم‌ترین علائم خرابی ترموستات، بالا رفتن آمپر آب است. اگر ترموستات در حالت بسته قفل کند، آب داغ موتور نمی‌تواند وارد رادیاتور شود و در نتیجه دمای موتور خیلی سریع بالا می‌رود.
یک روش تشخیص فنی این است که اگر آمپر آب بالا رفت، اما فن دور تند روشن بود، باد فن سرد بود و رادیاتور هم خنک مانده بود، احتمال زیادی وجود دارد که آب در سیستم گردش ندارد و ترموستات قفل کرده است. در این حالت، فقط آبی که داخل رادیاتور مانده خنک می‌شود، اما آب داغ داخل موتور به رادیاتور نمی‌رسد.
این حالت بسیار خطرناک است و اگر به آن توجه نشود، می‌تواند باعث جوش آوردن و آسیب جدی به موتور شود.
۲. دیر گرم شدن موتور
اگر ترموستات در حالت باز یا نیمه‌باز گیر کند، آب از همان ابتدای روشن شدن موتور وارد رادیاتور می‌شود. در نتیجه موتور دیرتر گرم می‌شود و دیرتر به دمای کاری مناسب می‌رسد.
این مشکل معمولاً در فصل زمستان بهتر قابل تشخیص است. در هوای سرد، اگر ترموستات نیمه‌باز مانده باشد، آمپر آب دیر بالا می‌آید و بخاری خودرو هم دیر گرم می‌شود یا گرمای کافی ندارد.
۳. بالا نیامدن آمپر در زمستان
یکی دیگر از نشانه‌های خرابی ترموستات، بالا نیامدن آمپر آب در فصل زمستان است. اگر در هوای سرد و هنگام حرکت در جاده، آمپر خودرو همیشه پایین‌تر از حد طبیعی باقی بماند، ممکن است ترموستات باز مانده باشد یا اصلاً روی خودرو نصب نشده باشد.
در این حالت، آب دائماً وارد رادیاتور می‌شود و به دلیل سرمای هوا و جریان باد، دمای موتور به حد استاندارد نمی‌رسد. این موضوع باعث افزایش مصرف سوخت، ضعیف شدن بخاری و افزایش استهلاک موتور می‌شود.
۴. داغ شدن در سربالایی و افت ناگهانی آمپر در سرپایینی
اگر خودرو ترموستات نداشته باشد یا ترموستات درست کار نکند، دمای موتور ممکن است در شرایط مختلف رانندگی رفتار غیرطبیعی داشته باشد. برای مثال، خودرو در سربالایی به دلیل فشار بیشتر روی موتور سریع داغ می‌شود، اما در سرپایینی یا هنگام حرکت با سرعت بالا، آمپر ناگهان پایین می‌آید.
این تغییر ناگهانی دما برای موتور مناسب نیست. موتور باید در یک محدوده دمایی ثابت کار کند، نه اینکه مدام بین دمای بالا و پایین تغییر کند. چنین شرایطی در بلندمدت می‌تواند به قطعات داخلی موتور آسیب بزند.
اگر ترموستات قفل کرد چه کار کنیم؟
اگر با روش‌هایی که گفته شد متوجه شدید ترموستات قفل کرده و آب در سیستم گردش ندارد، باید خیلی سریع و با احتیاط عمل کنید.
اولین کار این است که به آمپر آب توجه کنید. اگر دمای خودرو بالا رفته اما هنوز به مرحله جوش آوردن شدید نرسیده است، بهتر است خودرو را در محل امنی متوقف کنید، موتور را خاموش کنید، کاپوت را بالا بزنید و اجازه دهید موتور به‌آرامی خنک شود.
در این شرایط به هیچ عنوان نباید درِ رادیاتور یا درِ منبع انبساط را زمانی که موتور داغ است باز کنید؛ چون فشار داخل سیستم بالاست و ممکن است آب جوش یا بخار با فشار خارج شود و باعث سوختگی شدید شود.
اگر موتور خیلی داغ شده و احتمال آسیب جدی وجود دارد، خودرو را خاموش کنید؛ اما برای جلوگیری از قفل کردن موتور، می‌توان هر چند لحظه یک‌بار فقط تک استارت کوتاه زد تا موتور کاملاً بی‌حرکت نماند. البته این کار هم باید با احتیاط انجام شود و برای افراد غیر فنی، بهترین کار این است که خودرو را خاموش کنند، اجازه دهند موتور خنک شود و با امداد خودرو یا تعمیرکار تماس بگیرند.
برای یک فرد غیر فنی، کار مطمئن‌تری غیر از توقف، خاموش کردن خودرو، بالا زدن کاپوت و صبر کردن برای خنک شدن موتور وجود ندارد.
آیا حذف ترموستات کار درستی است؟
بعضی افراد تصور می‌کنند حذف ترموستات باعث می‌شود خودرو دیگر داغ نکند، اما این تصور اشتباه است. ترموستات فقط برای گرم کردن موتور نیست؛ بلکه برای ثابت نگه داشتن دمای موتور طراحی شده است.
وقتی ترموستات حذف می‌شود، آب بدون کنترل بین موتور و رادیاتور گردش می‌کند. این کار ممکن است در بعضی شرایط باعث سرد کار کردن موتور شود و در شرایط دیگر، مثل سربالایی یا ترافیک، باعث داغ شدن سریع‌تر موتور شود. به همین دلیل حذف ترموستات راه‌حل اصولی نیست و می‌تواند در بلندمدت به موتور آسیب بزند.
به جای حذف ترموستات، باید از ترموستات مناسب همان خودرو استفاده شود و سلامت سیستم خنک‌کننده، رادیاتور، فن، واترپمپ و سنسور دمای آب بررسی شود.
جمع‌بندی
ترموستات خودرو یکی از قطعات مهم و تأثیرگذار در عملکرد صحیح موتور است. این قطعه با کنترل مسیر گردش آب بین موتور و رادیاتور، کمک می‌کند دمای موتور در محدوده استاندارد باقی بماند. اگر ترموستات سالم باشد، موتور سریع‌تر به دمای کاری می‌رسد، بخاری عملکرد بهتری دارد، مصرف سوخت کنترل می‌شود و عمر قطعات داخلی موتور افزایش پیدا می‌کند.
در مقابل، خرابی ترموستات می‌تواند باعث بالا رفتن آمپر، دیر گرم شدن موتور، پایین ماندن دما در زمستان، داغ شدن در سربالایی و حتی جوش آوردن خودرو شود. بنابراین در صورت مشاهده علائم خرابی، بهتر است ترموستات و کل سیستم خنک‌کننده خودرو توسط تعمیرکار بررسی شود.
اگر شما هم تجربه‌ای از خرابی ترموستات، بالا رفتن آمپر یا دیر گرم شدن موتور خودرو داشته‌اید، می‌توانید در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید تا دیگر کاربران هم از تجربه شما استفاده کنند.
