چرا دنده هنگام حرکت از جا میپرد؟ بررسی علت بیرون پریدن دنده در خودروهای ایرانی
لیست محتوا
بیرون پریدن دنده هنگام رانندگی یکی از ایراداتی است که ممکن است در خودروهای دندهای اتفاق بیفتد. در این حالت راننده دنده را بهدرستی درگیر میکند، اما پس از مدتی و بدون دخالت دست، دنده از حالت درگیر خارج شده و گیربکس در وضعیت خلاص قرار میگیرد.
این مشکل ممکن است هنگام شتاب گرفتن، حرکت با سرعت ثابت، عبور از دستانداز، دور زدن یا حتی هنگام رها کردن پدال گاز اتفاق بیفتد.
بیرون پریدن دنده را نباید یک ایراد ساده در نظر گرفت؛ زیرا ممکن است منشأ آن از مجموعه اهرمبندی و اتصالات تعویض دنده باشد یا به خرابی قطعات داخلی گیربکس مربوط شود. به همین دلیل، پیش از باز کردن گیربکس باید شرایط بروز ایراد و وضعیت قطعات خارجی بررسی شود.
در این مقاله علت بیرون پریدن دنده را در خودروهای ایرانی مانند پژو ۴۰۵، پارس، سمند، پراید، تیبا، ساینا و کوییک بررسی میکنیم و توضیح میدهیم کدام قطعات ممکن است باعث این مشکل شوند.
بیرون پریدن دنده دقیقاً به چه معناست؟
در گیربکس دستی، راننده با حرکت دادن دستهدنده، مکانیزم تعویض دنده را فعال میکند تا چرخدنده موردنظر در وضعیت درگیری قرار بگیرد. پس از انتخاب دنده، مجموعه ماهک، کشویی و مکانیزم نگهدارنده باید موقعیت درگیر را حفظ کنند.
اگر یکی از قطعات این مجموعه دچار ساییدگی، شکستگی، لقی یا اختلال در عملکرد شود، ممکن است درگیری دنده بهدرستی حفظ نشود.
در این شرایط، دنده بدون اینکه راننده دستهدنده را حرکت دهد، از حالت درگیر خارج میشود. به این اتفاق بیرون پریدن دنده یا خلاص شدن خودبهخودی دنده میگویند.
تفاوت مهم: سخت جا رفتن دنده با بیرون پریدن دنده یک ایراد یکسان نیست. ممکن است هر دو به بعضی قطعات مشترک مربوط باشند، اما روش عیبیابی آنها متفاوت است.
علت بیرون پریدن دنده در خودروهای ایرانی چیست؟
علت این مشکل در تمام خودروها یکسان نیست. نوع گیربکس، مکانیزم تعویض دنده و ساختار قطعات داخلی تعیین میکند که کدام قسمت باید بررسی شود.
علت بیرون پریدن دنده پژو ۴۰۵، پارس و سمند
برای خانواده پژو ۴۰۵، پارس، سمند، سورن و دنا مجهز به گیربکس دستی BE، دستورالعمل عیبیابی ایساکو چند عامل مشخص را برای بیرون زدن دنده معرفی کرده است.
نکته مهم این است که در این خودروها همیشه نباید مستقیماً سراغ باز کردن گیربکس رفت؛ زیرا ممکن است ایراد از قطعات و اتصالات بیرونی مکانیزم تعویض دنده باشد.
۱. خرابی یا پارگی دستهموتور
دستهموتورها وظیفه نگهداری موتور و گیربکس و کنترل حرکت آنها را بر عهده دارند. در صورت خرابی یا پارگی این قطعات، مجموعه موتور و گیربکس ممکن است هنگام شتابگیری یا تغییر بار حرکت غیرعادی داشته باشد.
این وضعیت میتواند باعث ایجاد اختلال در عملکرد اتصالات و مکانیزم تعویض دنده شود.
۲. برخورد ماهکهای کوتاه و بلند
در مکانیزم تعویض دنده این خانواده از گیربکسها، ماهکهای کوتاه و بلند نقش مهمی در انتقال حرکت دستهدنده دارند.
اگر این قطعات دچار خرابی یا برخورد با یکدیگر شوند، ممکن است دنده بهطور کامل درگیر نشود. در چنین شرایطی احتمال بیرون زدن دنده وجود دارد.
۳. برخورد لیور تعویض دنده با کانال کولر
یکی از موارد جالب در دستورالعمل ایساکو، برخورد لیور بلند تعویض دنده با کانال کولر داخل کنسول سمت راننده است.
اگر هنگام حرکت دستهدنده، لیور با کانال کولر برخورد داشته باشد یا فاصله آنها بیش از حد کم باشد، ممکن است کورس حرکتی دستهدنده محدود شود و دنده بهطور کامل جا نرود.
در این حالت باید محل برخورد بررسی و در صورت نیاز قطعه اصلاحشده جایگزین شود.
۴. سفت بودن قرقری تقسیم دنده
قرقری تقسیم دنده یکی از اجزای مکانیزم انتقال حرکت دستهدنده است.
اگر این قطعه بهصورت روان نچرخد، عملکرد مکانیزم تعویض دنده مختل میشود. در دستورالعمل ایساکو، وضعیت بوش داخلی و سفت بسته شدن پیچ محور دوران قرقری نیز برای عیبیابی بررسی شده است.
۵. سفت بودن گردگیر لاستیکی آکاردئونی دستهدنده
گردگیر لاستیکی آکاردئونی در قسمت پایین لیور بلند تعویض دنده قرار دارد.
اگر این گردگیر بیش از حد سفت باشد یا هنگام حرکت دستهدنده مقاومت ایجاد کند، ممکن است مانع طی شدن کامل مسیر حرکت اهرم شود.
در نتیجه دنده ممکن است بهطور کامل درگیر نشود و احتمال بیرون زدن آن افزایش پیدا کند.
۶. برخورد قرقری تقسیم دنده با لولههای هیدرولیک فرمان
در برخی شرایط ممکن است قرقری تقسیم دنده با لولههای رفتوبرگشت روغن هیدرولیک فرمان برخورد کند.
این برخورد میتواند حرکت طبیعی مکانیزم تعویض دنده را مختل کند و باید در فرآیند عیبیابی بررسی شود.
۷. خرابی قطعات داخلی گیربکس
اگر عوامل خارجی بررسی شدند و مشکل همچنان وجود داشت، باید قطعات داخلی گیربکس بررسی شوند.
ایساکو در دستورالعمل خود، ایراد قطعات داخلی گیربکس را بهعنوان یکی دیگر از عوامل بیرون زدن دنده معرفی کرده است.
برای شناخت نشانههای ساییدگی و آسیب چرخدندهها، مقاله علائم خرابی دندههای گیربکس را نیز مطالعه کنید
نکته تکمیلی بر اساس تجربه فنی خسروانی: در پژو، قطعهای که شما با عنوان «ارتشی» معرفی کردید نیز باید در بررسی مکانیزم تعویض دنده مدنظر قرار بگیرد.

علت بیرون پریدن دنده پراید، تیبا، ساینا و کوییک
برای بررسی خودروهای سایپا، دستورالعمل فنی گیربکس خانواده X100 و X200 که برای شبکه خدمات پس از فروش سایپا تهیه شده، اطلاعات مشخصی درباره بیرون زدن دنده ارائه میدهد.
در این دستورالعمل، اگر دنده پس از درگیری صحیح از جای خود خارج شود، باید مجموعهای از قطعات داخلی و مکانیزم نگهدارنده دنده بررسی شوند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
۱. ساییدگی کشویی دنده
کشویی وظیفه ایجاد درگیری مناسب بین اجزای مربوط به انتخاب دنده را دارد.
اگر سطح درگیری کشویی ساییده شده باشد، ممکن است دنده نتواند موقعیت خود را بهدرستی حفظ کند.
۲. خرابی ساچمه و فنر ساچمه
ساچمه و فنر آن در مکانیزم نگهدارنده موقعیت دنده نقش دارند.
اگر ساچمه ساییده یا خراب شده باشد یا فنر آن فشار کافی ایجاد نکند، مکانیزم نگهداری دنده ممکن است عملکرد صحیحی نداشته باشد.
در نتیجه احتمال بیرون زدن دنده وجود دارد.
۳. ساییدگی چمفر دنده و کشویی
چمفر به قسمت لبهدار و پخخورده دندانههای درگیرشونده گفته میشود.
در صورت ساییدگی یا آسیب دیدن این سطوح، درگیری قطعات بهدرستی انجام نمیشود و ممکن است دنده هنگام حرکت از جای خود خارج شود.
۴. خرابی ماهک و میل ماهک
ماهک و میل ماهک وظیفه انتقال حرکت مکانیزم تعویض دنده را دارند.
اگر ماهک یا میل ماهک ساییده شده باشد یا موقعیت مونتاژ آنها صحیح نباشد، ممکن است دنده به اندازه کافی درگیر نشود.
۵. خرابی شافت اولیه و ثانویه
شافتهای اولیه و ثانویه از اجزای اصلی انتقال نیرو در گیربکس هستند.
در دستورالعمل سایپا، بررسی وضعیت این شافتها در فرآیند عیبیابی بیرون زدن دنده ضروری دانسته شده است.
۶. لقی بیش از حد دنده و ساییدگی بلبرینگ
لقی غیرعادی دنده یا ساییدگی بلبرینگها نیز میتواند در عملکرد نامناسب مجموعه گیربکس مؤثر باشد.
در جدول عیبیابی همین دستورالعمل، این موارد در کنار خرابی کشویی، کاهش فشار فنر ساچمه و از بین رفتن چمفر دندهها بهعنوان عوامل احتمالی بیرون زدن دنده معرفی شدهاند.
علت بیرون پریدن دنده پژو ۲۰۶ چیست؟
پژو ۲۰۶ در تیپها و نسخههای مختلف با مجموعههای گیربکس متفاوتی عرضه شده است؛ بنابراین نباید بدون مشخص کردن نوع گیربکس، یک علت را برای تمام مدلها قطعی دانست.
در بررسی بیرون پریدن دنده این خودرو، باید ابتدا مشخص شود کدام دنده از جای خود خارج میشود و سپس وضعیت مکانیزم تعویض دنده، ماهکها، کشویی و قطعات داخلی گیربکس بررسی شود.
در حال حاضر سند اختصاصی کافی برای معرفی یک ایراد مشخص بهعنوان علت رایج بیرون پریدن دنده در تمام مدلهای ۲۰۶ در اختیار نداریم؛ بنابراین تشخیص نهایی باید بر اساس نوع گیربکس و بررسی فنی خودرو انجام شود.
درباره سایر خودروهای ایرانی
در خودروهایی مانند تندر ۹۰ و سایر مدلهای داخلی نیز برای تشخیص بیرون پریدن دنده باید نوع گیربکس و ساختار مکانیزم تعویض دنده مشخص شود.
نمیتوان صرفاً بر اساس شباهت ظاهری گیربکسها، علتهای اختصاصی پژو یا سایپا را به این خودروها تعمیم داد.
چه قطعاتی در گیربکس باعث بیرون پریدن دنده میشوند؟
با توجه به ساختار گیربکسهای دستی و دستورالعملهای عیبیابی خودروهای ایرانی، چند قطعه اهمیت بیشتری در بررسی این ایراد دارند.
| قطعه | تأثیر خرابی بر عملکرد گیربکس |
|---|---|
| ماهک دنده | درگیری ناقص یا نامناسب دنده |
| کشویی دنده | اختلال در حفظ درگیری دنده |
| ساچمه و فنر نگهدارنده | کاهش توان نگهداری موقعیت انتخابشده |
| چمفر دنده | درگیری نامناسب و احتمال خارج شدن دنده |
| شافت اولیه و ثانویه | ایجاد اختلال در موقعیت و عملکرد مجموعه دندهها |
| بلبرینگهای گیربکس | ایجاد لقی غیرعادی در مجموعه |
| دستهموتور | ایجاد حرکت اضافی موتور و گیربکس و اختلال در مکانیزم تعویض دنده |
| اهرمبندی تعویض دنده | محدود شدن یا ناقص بودن کورس تعویض دنده |
این جدول برای شناخت قطعات مشکوک است و به این معنا نیست که خرابی هر قطعه الزاماً باعث بیرون پریدن دنده میشود.
چگونه علت بیرون پریدن دنده را تشخیص دهیم؟
برای پیدا کردن علت اصلی، بهتر است عیبیابی مرحلهبهمرحله انجام شود. تعویض مستقیم قطعات یا باز کردن گیربکس بدون بررسی اولیه ممکن است باعث افزایش هزینه تعمیر شود.
۱. مشخص کردن شرایط بیرون پریدن دنده
اولین قدم این است که مشخص شود دنده در چه شرایطی از جای خود خارج میشود.
موارد زیر در تشخیص منشأ ایراد اهمیت دارند:
- هنگام افزایش سرعت و شتاب گرفتن خودرو
- هنگام حرکت با سرعت ثابت
- هنگام عبور از دستانداز و سرعتگیر
- هنگام دور زدن، بهخصوص گردش به راست
- هنگام حرکت در سربالایی یا سرازیری
- هنگام ترمز شدید یا تغییر ناگهانی فشار پدال گاز
- بیرون پریدن یک دنده یا مشاهده مشکل در چند دنده
در دستورالعمل ایساکو، شرایط بروز ایراد به همین شکل تفکیک شده است. طبق این دستورالعمل، اگر بیرون زدن دنده هنگام افزایش سرعت یا حرکت با سرعت ثابت اتفاق بیفتد، احتمال وجود ایراد داخلی گیربکس یا عوامل خارجی مطرح است.
اما اگر مشکل هنگام عبور از دستانداز، دور زدن، حرکت در شیب یا وارد شدن شوک به خودرو رخ دهد، احتمال دخالت عوامل خارجی بیشتر است.
این موضوع به معنای تشخیص قطعی نیست؛ بلکه به تعمیرکار کمک میکند مسیر عیبیابی را دقیقتر انتخاب کند.
۲. بررسی دستهموتورها و مکانیزم تعویض دنده
پیش از باز کردن گیربکس، باید وضعیت دستهموتورها، دستهدنده و اتصالات مکانیزم تعویض دنده بررسی شود.
در خودروهای پژو مجهز به گیربکس BE، بررسی برخورد ماهکها، قرقری تقسیم دنده، لیور بلند و گردگیر لاستیکی اهمیت دارد.
در خودروهای سایپا نیز وضعیت اهرم تعویض دنده، بوشها، فنر قرقری و اتصالات رابط باید بررسی شود.
۳. بررسی قطعات داخلی گیربکس
اگر ایراد از قسمت خارجی نباشد، نوبت به بررسی قطعات داخلی میرسد.
در این مرحله باید سلامت ماهک، کشویی، ساچمه، فنر نگهدارنده، چمفر دندهها و وضعیت شافتها بررسی شود.
همچنین لقی و وضعیت بلبرینگها باید مطابق دستورالعمل فنی همان گیربکس کنترل شود.
در نهایت، قطعهای که ساییدگی یا آسیب آن تأیید شده است باید تعمیر یا تعویض شود.
آیا با بیرون پریدن دنده میتوان رانندگی کرد؟
ادامه رانندگی توصیه نمیشود
بیرون پریدن دنده هنگام حرکت میتواند کنترل خودرو را در شرایطی مانند سبقت گرفتن، عبور از سربالایی یا ورود به تقاطع دشوار کند.
از طرف دیگر، ادامه استفاده از گیربکسی که دنده آن بهدرستی درگیر نمیشود، ممکن است باعث تشدید آسیب قطعات داخلی شود.
اگر دنده بهصورت ناگهانی از جای خود خارج میشود، بهتر است از ادامه رانندگی غیرضروری خودداری کنید و خودرو برای بررسی فنی به تعمیرگاه منتقل شود.
یک نکته مهم: برای نگه داشتن دنده در حالت درگیر، دستهدنده را با دست به جلو یا عقب فشار ندهید. این کار راهحل تعمیر نیست و ممکن است فشار اضافی به مکانیزم تعویض دنده وارد کند.
هزینه تعمیر بیرون پریدن دنده چقدر است؟
هزینه تعمیر به قطعهای بستگی دارد که باعث بروز ایراد شده است.
اگر مشکل از دستهموتور، اتصالات یا مکانیزم بیرونی تعویض دنده باشد، ممکن است بدون باز کردن کامل گیربکس بتوان ایراد را برطرف کرد.
اما اگر کشویی، ماهک، دندهها، بلبرینگ یا سایر قطعات داخلی آسیب دیده باشند، ممکن است باز کردن گیربکس و تعویض قطعات معیوب ضروری باشد.
بنابراین نمیتوان برای تمام خودروها یک هزینه ثابت اعلام کرد.
پیش از انجام تعمیر، بهتر است تعمیرکار ابتدا منشأ بیرون پریدن دنده را مشخص کند و سپس درباره قطعات موردنیاز و هزینه کار توضیح دهد.
چگونه از بیرون پریدن دنده و آسیب به گیربکس جلوگیری کنیم؟
رعایت چند نکته میتواند به کاهش فشار غیرضروری به گیربکس کمک کند:
- هنگام تعویض دنده، دستهدنده را با فشار بیش از حد حرکت ندهید.
- از وارد کردن ضربه به دستهدنده خودداری کنید.
- سطح روغن گیربکس را در سرویسهای دورهای بررسی کنید.
- در صورت مشاهده نشتی روغن گیربکس، علت آن را برطرف کنید.
- خرابی دستهموتورها را نادیده نگیرید.
- در صورت مشاهده لقی غیرعادی دستهدنده، مکانیزم تعویض دنده را بررسی کنید.
- در صورت بیرون پریدن دنده، تعمیر را به تعویق نیندازید.
روغن گیربکس باید مطابق مشخصات توصیهشده برای همان خودرو و گیربکس انتخاب شود. استفاده از روغن نامناسب یا پایین بودن سطح روغن میتواند به عملکرد و دوام مجموعه آسیب برساند؛ البته بهتنهایی نمیتوان آن را علت قطعی بیرون پریدن دنده دانست.
جمعبندی
بیرون پریدن دنده هنگام حرکت میتواند ناشی از ایراد در مکانیزم تعویض دنده یا خرابی قطعات داخلی گیربکس باشد.
در پژو ۴۰۵، پارس، سمند، سورن و دنا، دستورالعمل ایساکو علاوه بر قطعات داخلی، مواردی مانند دستهموتورها، ماهکها، لیور بلند، قرقری تقسیم دنده و گردگیر آکاردئونی را نیز در فهرست عوامل احتمالی قرار داده است.
در خودروهای خانواده سایپا X100 و X200 نیز ساییدگی کشویی، خرابی ساچمه و فنر آن، آسیب چمفر دندهها، ماهک و میل ماهک و لقی قطعات داخلی از موارد مهم عیبیابی هستند.
مهمترین نکته این است که قبل از باز کردن گیربکس، باید شرایط بروز ایراد و وضعیت مکانیزم بیرونی بررسی شود. تشخیص صحیح منشأ مشکل کمک میکند از تعویض قطعات سالم و تحمیل هزینه اضافی جلوگیری شود.
اگر دنده خودروی شما هنگام حرکت بیرون میپرد، بهتر است پیش از ادامه استفاده، گیربکس و مکانیزم تعویض دنده توسط تعمیرکار بررسی شود.
سوالات متداول
یکی از مواردی که در دستورالعمل ایساکو بررسی شده، خرابی یا برخورد ماهکها و اختلال در مکانیزم تعویض دنده است. در صورت تداوم ایراد، قطعات داخلی گیربکس نیز باید بررسی شوند.
بله. خرابی یا پارگی دستهموتور میتواند باعث حرکت غیرعادی مجموعه موتور و گیربکس و اختلال در مکانیزم تعویض دنده شود.
بله. ساییدگی، خرابی یا قرارگیری نامناسب ماهک میتواند باعث درگیری ناقص دنده و خارج شدن آن از وضعیت انتخابشده شود.
در گیربکس خانواده X100، ساییدگی کشویی، خرابی ساچمه یا فنر آن، ساییدگی چمفر دنده و ایراد ماهک و میل ماهک از مواردی هستند که باید بررسی شوند.
خیر. گاهی ایراد از اتصالات و مکانیزم بیرونی تعویض دنده است و نیازی به تعویض کامل گیربکس وجود ندارد. تشخیص نهایی به بررسی فنی خودرو بستگی دارد.